De computer zet zijn opmars gestaag voort. Ook de kunst moet eraan geloven. De kunstkenner die het ultieme oordeel geeft over bijvoorbeeld de authenticiteit van een schilderij krijgt over niet al te lange tijd concurrentie van een computerprogramma. De verwachting is dat de computer het ook op dit terrein beter zal doen dan de mens. Dat is de vaste overtuiging van de Maastrichtse hoogleraren Jaap van den Herik en Eric Postma. De grote uitdaging is om de computer gevoel voor perceptie bij te brengen. Met dank aan Vincent van Gogh.

Prof. dr. Jaap van den Herik houdt zich vanaf 1978 bezig met het ontwikkelen van technieken om computers te laten schaken. Inmiddels beheersen computerprogramma’s het schaken beter dan menige grootmeester. Vanaf 1987 legt Van den Herik zich toe op het rechtspreken door computers. Anno 2003 ligt het accent niet meer op cognitie, maar op perceptie. Hoogleraar Informatica Van den Herik onderzoekt samen met zijn geestverwant op het gebied van Informatica en Kunstmatige Intelligentie prof. dr. Eric Postma in hoeverre computers als kunstkenner uit de voeten kunnen. Een interview met Jaap van den Herik en Eric Postma.

Laten we meteen met de deur in huis vallen. Is een computer in staat om kunst te herkennen? Ja, zelfs beter dan mensen. Er is echter nog flink wat werk aan de winkel en de techniek moet nog verder verfijnd worden. Maar we weten zeker dat computers over een aantal jaren kunstkenners de baas zijn!

Hoe ontstond het idee om de computer in te zetten als kunstkenner?
Bij toeval kwamen we een interessante casus tegen van Vincent van Gogh. De kunstenaar maakte drie schilderijen met zonnebloemen. De eerste keer maakte hij een schilderij voor zichzelf, de tweede keer voor zijn vriend Paul Gauguin en de derde schildering maakte hij voor de kunstenaar en kunsthandelaar Emile Schuffenecker. Een Japanse verzekeringsmaatschappij kocht het laatstgenoemde kunstwerk in 1986 voor 14 miljoen dollar. Ze dachten dat dit schilderij een goede belegging was. Maar dat is natuurlijk alleen maar zo als het betreffende schilderij ook echt van Van Gogh is. Boze tongen beweren dat Schuffenecker zelf voor dit schilderij tekende. Onze uitdaging is om met behulp van computertechnieken de waarheid boven tafel te krijgen. Het onderzoek is maatschappelijk relevant. Het project kunstherkenning vergroot bijvoorbeeld de interesse in kunst in het algemeen, en maakt de karakteristieken en technieken van de schilder Vincent van Gogh meer inzichtelijk. Hiernaast is het onderzoek belangrijk voor de verschillende geesteswetenschappen. We weten door dit onderzoek namelijk steeds meer over kennis die nodig is voor wetenschappelijke conclusies en de werking van het menselijk brein.

Heeft kunstmatige intelligentie iets met IQ te maken?
Kunstmatige intelligentie is de wetenschap die zich bezighoudt met het ontwikkelen van technieken die een beter inzicht geven in het menselijk denken. In die zin valt computerschaak dus zonder meer onder de noemer van kunstmatige intelligentie. Met het IQ van mensen heeft dit alles eigenlijk niet direct te maken. Het probleem is dat de computer in puur rationele zaken, zoals schaken, veel beter is dan mensen. Hij heeft echter grote moeite met zaken die mensen juist weer opvallend makkelijk afgaan. Een computer kan bijvoorbeeld jouw schoonmoeder in verschillende omgevingen slechts met grote moeite herkennen, terwijl dat voor jou een fluitje van een cent is.

Kunt u al zeggen of het derde zonnebloem-schilderij dat Van Gogh voor Emile Schuffenecker maakte echt van zijn hand?
Alle analyses wijzen in de richting van een echte Van Gogh. Werkend met een digitale reproductie van een schilderij geeft onze techniek met 95% betrouwbaarheid aan wie de schilder is. Nadere analyse van de Yasuda Zonnebloemen vereist de beschikbaarheid van een (digitale) hoog-resolutie reproductie die we helaas nog niet voorhanden hebben.

Op welke manier gaat de computer te werk bij het herkennen van kunst?
We scannen vele schilderijen van Van Gogh. Vervolgens slaat de computer alle pixels van een schildering op en analyseert hij nauwgezet kleine delen van het schilderij. De computer bekijkt de schildering in zekere zin op dezelfde manier als onze hersenen. Essentieel voor de herkenning is de textuur, de lokale structuur, van een schilderij. In feite is de computer op zoek naar de persoonlijke vingerafdruk van Van Gogh, zoals die tot uiting komt in zijn penseelstreek!

Eerst was er computerschaak, toen deed de computer aan rechtspraak en nu herkent hij kunst. Wat is de volgende stap?
Bijzonder is dat voorheen computers vooral op basis van cognitie werkten. Computerschaak en rechtspraak zijn bijvoorbeeld uitermate rationeel van aard. De grote uitdaging van dit onderzoek en ook voor onderzoek in de toekomst, is de perceptie (het vermogen tot herkennen en waarnemen) van de computer. Wanneer de computer cognitie en perceptie goed kan combineren, wordt een grote sprong voorwaarts gemaakt op het gebied van kunstmatige intelligentie. Onze volgende uitdaging wordt het herkennen van driedimensionele kunstwerken. In 2002 vroegen we eens aan kroonprins Willem Alexander of hij dacht dat het mogelijk was dat een computer over een aantal jaren alle beeldhouwwerken van zijn moeder zou kunnen herkennen. Hij zei: ‘Ik denk niet dat dat mogelijk is, maar ik ben geen AI-specialist.’ Wij denken echter dat het op termijn wel degelijk kan! We zijn dan ook al volop bezig met ons volgende project dat ‘De digitale productiestraat’ heet.

E-mail: herik@cs.unimaas.nl
E-mail: postma@cs.unimaas.nl